"Nooit zullen we voet op West Papua bodem zetten zolang de Indonesische vlag daar staat!"

Vluchtelingen in niemandsland

Door Vien Sawor

Vanimo, een kleine stad net over de grens met West Papua dat leeft van houtkapindustrie en wat visserij. Er staan een paar huizen langs de kustlijn en het centrum, als je al van een centrum kan spreken, kenmerkt zich door een paar supermarkten, getraliede drankenwinkels enkele stands met tweedehands kleding uit Australië en veel vrolijke Coca Cola reclames.

Donderdag 26 juli, het is half 10 's ochtends als ik uit de prauw op de smalle stenen pier aan het strand van Vanimo, Papua New Guinea, spring. De tocht vanuit Jayapura, die normaalgesproken niet langer dan twee uur hoeft te duren, duurde lang: vier uur regen en wind. Doorweekt klop ik aan bij kennissen vlak bij de kleine haven van Vanimo voor een douche en droge kleren. Dan snel met visum op weg naar de immigratiedienst van Vanimo -want die sluit om 11 uur- voor de vereiste stempel. "What is the purpose of your visit to Vanimo?", vraagt de dienstdoende ambtenaar. "Just visiting relatives." De stempel is gezet, ik kan op zoek naar het "Transmitter" vluchtelingenkamp.

Het is bijna 1 uur 's middags als ik na veel navraag en wachten eindelijk de man vindt die me helaas niet naar vluchtelingenkamp kan brengen, maar wel naar katholieke missie in Vanimo voor een ontmoeting met Bisschop Cesare Bonivento. De katholieke missie ontfermt zich over zo'n 360 vluchtelingen uit West Papua die gevlucht zijn na de gewelddadigheden van oktober tot de vlaghijsing op 1 december vorig jaar. Helaas, eenmaal bij het missiehuis blijkt de Bisschop niet aanwezig. Gelukkig is de secretaris en rechterhand van bisschop Bonivento, Michael Kalele, wel bereid mij te ontvangen in zijn kantoor.

Kalele vertelt dat er in het kamp officieel 362 mensen verblijven, mannen, vrouwen en kinderen. Ze hebben en krijgen geen verblijfsvergunning van Papua New Guinea, de UNHCR geeft geen hulp en de Indonesische regering beweert dat de situatie veilig is voor terugkeer naar West Papua. "Zij (UNHCR) waren het notabene die de katholieke missie in Vanimo vroegen de vluchtelingen op te nemen. Het is een regelrechte schande hoe deze mensen aan hun lot worden overlaten door de UNHCR, maar ook door de regering van Papua New Guinea." Voor geld is de katholieke missie in Vanimo afhankelijk van het Charitas Network in Italië: "UNHCR heeft geld gegeven, zo verduidelijkt Kalele, maar de regering van PNG heeft het geld in beheer en geeft ons net genoeg om voedsel te kopen voor de vluchtelingen, en pas als wij voedselbonnen overleggen." Hij vervolgt verontwaardigd: "De huidige situatie is niet best, PNG erkent ze niet als vluchtelingen, terwijl ze wel aan alle criteria voldoen, en blijft volharden in terugkeer naar West Papua. De missie is echter op verzoek van de UNHCR met de zorg van deze vluchtelingen belast, dus zolang er geen procedures zijn voor repatriëring en de Indonesische regering geen garanties kan geven voor veilige terugkeer van deze mensen, sturen wij ze niet terug." Kalele vertelt hoe er eerder dit jaar een poging was gedaan om veiligheidsgaranties op te stellen in een gezamenlijk bijeenkomst in Jayapura waarbij Bisschop Boniventu, bisschop van Jayapura Suriyanto en twee officieren van Social en Politieke departement in Papua aanwezig waren. Er werd een gezamenlijke verklaring ondertekend waarbij er voorwaarden gesteld zouden worden waaraan voldoen moest worden voor veilige repatriering. ""Helaas daar is het bij gebleven," aldus Kalele.

De vluchtelingen zijn voornamelijk afkomstig uit Wamena, daarnaast zijn er enkele uit Abepura, Sentani, en Jayapura (Yapis, KotaRaja, Ankassa). Vorige jaar braken rellen uit toen officieel bekend werd dat de Papua-vlag (Morgenstervlag) niet langer gehesen mocht worden. Dit terwijl eerder dat jaar de toenmalige president Abdurahhman Wahid, zij het zonder medeweten van de Jakata, zowel de Papua-lag als het -volkslied toestond. Met name in Wamena waren na afloop van het congres de verwachtingen hooggespannen. De Papua-vlag wapperde er al sinds de 1 Juli-viering. Wahid werd echter terugggevloten door zijn parlement en de Papua-vlag werd alsnog verboden. Er volgden hardhandige optredens door de politie en leger op de zogeheten Papua-Posko's (commandoposten). Op 6 oktober worden meer dan 50 leden van de Papua-ordetroepen (SATGAS Papua) gearresteerd en gemarteld op het politiebureau. Er vallen tien doden tijdens de wilde schietpartij door het leger, en van de 17 gevangen die na arrestatie worden vastgezet, overlijdt Yohanis Udin aan de zware verwondingen als gevolg van schoppen en slagen met stokken en geweerkolven. Het is het begin van een eindeloze reeks van wilde schietpartijen en willekeurige arrestaties door het leger en de politie. De spanning loopt op als 19 oktober de officiele deadline van Indonesie verloopt en de politie de nog gehesen vlaggen neerhaalt. De reactie van de bevolking blijft niet uit: er worden wee Indonesische onderwijzers worden vermoord vlakbij het dorpje Wouma. Onmiddellijk volgen arriveren er twee trucks die waarschuwingsschoten lossen in de lucht en zich vervolgens terugtrekken in de stad, gevolgd door een menigte van woedende Papua's. Eenmaal op de markt plaats vlakbij een immigrantenwoonwijk wordt het vuur geopened op de menigte en de politie verschanst zich in de huizen van migranten. In de clash die daarop volgt vallen er ten minste 31 doden: ten minste 7 Papua's en 24 immigranten. Wamena wordt een grimmig strijdtoneel: de politie en leger arresteren volledig willekeurig Papua's, met name 's nachts. De avondklok gaat in en er worden nog meer troepen ingevlogen. Vele zijn hun leven niet zeker en vluchten naar het nabije buurland, Papua New Guinea. In april wordt de grens met Papua New Guinea dan ook versterkt met drie bataljons van buiten in het kader van de 'Security Border Operation'.

Het is al 2 uur in de warme namiddag als ik Kalele vraag of ik de vluchtelingen persoonlijk mag spreken. Hij denkt even na en vraagt of ik het immigratiekantoor op de hoogte heb gesteld van mijn bezoek aan het vluchtelingenkamp. Ik twijfel, maar zeg dan eerlijk dat ik dat niet gemeld heb. Kalele kijkt bedenkelijk, pleegt wat telefoontjes en tot mijn opluchting zitten we even later zitten we in de truck op weg naar het kamp, net buiten Vanimo. De middaghitte in Vanimo is niet anders dan in Jayapura en als we in Camp Transmitter arriveren lijkt het kamp uitgestorven. Schijnt bedriegt. Zodra we het kamp inrijden komen de mensen uit hun hutten gelopen. Kalele groet ze hartelijk in het Indonesisch. Hij wordt hartelijk ontvangen, ik word argwanend bekeken. Hij stelt me voor zegt dat ik foto's mag maken en rustig rond mag kijken. Hij laat weten dat de truck uiterlijk 4 uur weer terug moet.


Het kamp maakt een troosteloze indruk
Het kamp net buiten Vanimo biedt ook in de middagzon een troosteloze aanblik. Rondom een open plek in het midden van een kamp hebben de vluchtelingen hutten gebouwd van afvalhout van een nabijgelegen houtzagerij. De daken zijn van palmblad of blauw zeil. Er lopen opvallend veel kinderen rond. Ik spreek een willekeurige man aan, maar de woordvoerder van de vluchtelingen wil eerst weten wie ik ben. Binnen in zijn hut onderwerpt hij me aan een spervuur van vragen: mijn naam, werk, waar kom ik vandaan, of ik bij een organisatie hoor en wat ik kom doen. Als ik bevredigende antwoordden geef en zoveel mogelijk over mezelf vertel, verontschuldigt hij zich en vraagt begrip voor zijn kruisverhoor: "Er komen hier veel mensen die ons zogenaamd komen helpen en valse beloftes doen. Wij vertrouwen dan ook niemand die hier komt zonder Michael of de bisschop. Wij hebben behalve van de missie in Vanimo hier geen enkele hulp gehad. Het lijkt wel of mensen onze situatie gebruiken om geld los te krijgen, wij zien er in ieder geval niets van terug."


Woordvoerder van het kamp Ellyman Gombo, midden, roept
de Papua´s in Nederland op geen partijen te vormen
Kalele, coordinator van de vluchtelingen, vult aan: "Deze mensen worden door iedereen in de steek gelaten. De regering van PNG verbiedt de vluchtelingen, ondanks het voedseltekort, verboden zelf groente te verbouwen, uit angst dat men dit op de lokale markt zou verkopen en extra inkomen zou hebben." De regering van Papua New Guinea vermoedt dat de vluchtelingen hun voedsel hun voedsel afstaan aan de vrijheidsstrijders in de jungle in het grensgebied met West Papua. Uit voorzorg is het voedsel, met name rijst, juli jl. gerantsoeneerd tot 1 kilogram rijst per persoon per week. De lokale autoreiten zien de vluchtelingen ('bordercrossers', officieel zijn het geen 'refugees') het liefst terugkeren. Met de voedselvermindering willen ze bovendien voorkomen dat het leven in het kamp te aantrekkelijk wordt voor de vluchtelingen. Volstrekt belachelijk, een blik op het kamp bewijst het tegendeel. Bisschop Boniventu noemde het kamp in een interview met een journalist van The Age zelfs "een concentratiekamp".

De woordvoerder van de vluchtelingen, Ellyman Gombo, vertelt zijn verhaal. Hij is met vele anderen gevlucht uit Wamena toen de politie 's nachts mensen van bed ging lichten. De anderen bevestigen dit. "De zogeheten Tentara Islam (Islamsoldaten) hebben twee gevreesde elitegroepen, de Ninja's en de Jihad. Zij opereren van 7 uur 's avonds tot 4 uur 's ochtends, lichten mensen van hun bed nemen ze mee om ze op een andere plek te vermoorden. Deze troepen zijn echt beesten…Je kunt alleen maar vluchten, want zij hebben de wapens." Er wordt fel gereageerd als ik vraag hoe men denkt over de machtswisseling in Indonesie, aangezien Megawati niet veel goeds belooft. "Het maakt voor de strijd niets, maar dan ook niets uit! Wij moeten onze strijd blijven voeren," aldus Lendi Kogoja. Kogoja is voormalig politiek gevangene en de enige overlevende van een groep van 15 vluchtelingen die vorig jaar teruggestuurd werden omdat het volgens Indonesische autoriteiten 'veilig' zou zijn. Hij laat me een lijst van vluchtelingen waarvan hij als enige nog in leven is. Dat ook hij het maar net gehaald heeft is te zien aan de vele littekens over zijn lichaam te zien. Gombo vult aan: "Het is een interne Indonesische aangelegenheid, waar wij ons niet door moeten laten afleiden. Wie er ook aan het hoofd staat, het blijven Indonesisiers. Geen énkele Indonesier zal ons Papua's de vrijheid geven, geloof me. We moeten ons niet laten verleiden door hun verhalen." De mannen op de grond vervolgen kwaad: "In 1998 vekondigde Megawati zelfs aan de Papua-studenten en de Peniskoker volksraad dat we niet onafhankelijk konden worden als we niet voor haar zouden stemmen zodat zij president zou worden. Ze is nu president en wij worden als primitief gezien maar we zijn haar belofte niet vergeten…."

De hut is inmiddels is volgestroomd met mannen en het lijkt of iedereen zijn zegje wil doen. Gombo: "Wij zijn vechters. Kustbewoners denken misschien weer anders over de strijd, ze zijn voor dialoog en praten meer. Beide wegen kunnen leiden naar de onafhankelijkheid, maar wij willen alleen vechten tot de dood erop volgt." Een stem vanuit een donkere hoek in de hut: "Vertel de Papua's in Nederland dat ze in Godsnaam samenwerken. Laat ze geen partijen vormen! Als we vrij zijn kunnen we nog altijd partijen oprichten, voor nu is het doel het belangrijkst: onafhankelijkheid!". Kalele meldt om vijf uur dat we toch echt moeten gaan. Als ik naar buiten loop snelt Kogoja naar zijn hut en komt terug met een lijst met eisen mee die ik bekend moet maken in Nederland (zie pag….).

Als we om half 6 afscheid nemen en de truck inklimmen roept Gombo: Kijk naar ons, wij zijn niet knap. Wij zijn zwart maar we zijn dan ook Papua's en geen Indonesiers! Het enige dat wij kunnen doen voor onafhankelijkheid is vechten. En dat zullen we blijven doen tot onze dood en tot dat die Indonesische vlag op ons West Papua is neergehaald.


Vien Sawor temidden van de vluchtelingen

(overige bronnen: New Guinea Post Courier, The Age, Human Rights Watch )

Naschrift: WPC heeft in een brief aan UNHCR High Commissioner, Prof Dr Ruud Lubbers gewezen op de erbarmelijke situatie van de vluchtelingen in PNG. De brief staat op deze WPC website. U kunt deze brief overnemen en schrijven namens uw organisatie of uzelf.

< Vorig >
[ Begin pagina | Home | Inhoud archief | Mail ]