Kopasssus verantwoordelijk voor de moord op Theys Hiyo Eluay
Zacharias Sawor
Na lang en moeizaam onderzoek met vele malen uitstel is er eindelijk enig inzicht gekomen in de ontvoering met de daarop volgende moord op de voorzitter van het Presidium van de Papua-Raad, Theys Hiyo Eluay. In deze smerige zaak, waarbij van meet af aan ontkend werd dat het Indonesische leger en met name de geheime dienst van de Indonesische elitetroepen betrokken zouden zijn, zijn de voorlopige verdachten aangewezen. Zoals te verwachten viel blijven de topfiguren buiten schot, maar zouden gewone soldaten de daders zijn.
Ontvoering en moord
Op zaterdag 10 november 2001 werd de Nationale Heldendag van Indonesië herdacht in het hoofdkwartier van Kopassus (Indonesische elitetroepen) in Jayapura. Theys Eluay werd voor deze gelegenheid uitgenodigd voor het officiële diner ter gelegenheid van deze dag. Na afloop van het diner omstreeks 21.00 uur vertrok Theys met zijn chauffeur huiswaarts richting Sentani, nadat hij per mobiele telefoon zijn vrouw op de hoogte had gesteld van hun komst.
Theys Eluay drie dagen voor zijn dood (Foto: B. Hoogeveen).
Bij Entrop, tussen het vroegere Hollandia Haven en Hollandia Binnen, werd hun weg versperd en dwongen onbekende mannen hen te stoppen. Theys werd ontvoerd in zijn auto richting de grens met Papua New Guinea en de volgende dag, zondagochtend om 10.15 uur vond men Theys levenloos (dood door verstikking luidt de officiële doodsoorzaak) in zijn auto half gekanteld langs de kant van de weg bij de plaats Koya Tengah. Over het lot van zijn chauffeur tast men nog in het duister.
Buitenlandse onderzoekers geweigerd
De Papua´s, vooral de Papua-Presidium Raad, eiste dat het onderzoek naar de moord op Theys door buitenlandse onafhankelijke onderzoekers moest worden verricht. De autoriteiten en met name het leger weigerden deze onafhankelijke onderzoekers toe te laten. Uiteindelijk deed het leger het onderzoek zelf met behulp van de centrale politie. Reden genoeg om sterk te twijfelen aan de uiteindelijke resultaten en eventuele strafmaat naar aanleiding van het onderzoek.
Speculaties
Er werd in de pers stevig gespeculeerd over wie de moordenaar zou kunnen zijn. Het leger wees al snel naar de OPM (Papua-vrijheidsbeweging), en met name Kelly Kwalik als zijnde de dader, omdat hij het niet eens zou zijn met de door Theys voorgestane politiek van dialoog met Indonesië om de onafhankelijkheid te verkrijgen. De OPM heeft dit door een verklaring van de OPM-leider, generaal Uri Joweni, met klem tegengesproken. Ook dacht men aan Papua's die van mening verschilden met hem. Vice-voorzitter van de Papua-presidium Raad Tom Beanal achtte ook dit onwaarschijnlijk omdat de wijze waarop Theys vermoord typisch was voor het Indonesische leger, bovendien vermoorden Papua's hun eigen leiders niet. Tenslotte werd ook het leger genoemd als de mogelijke schuldige.
Voor de Papua´s, met name de weduwe van de Theys, stond het vanaf het begin al als een paal boven water: het leger, in dit geval Kopassus, was verantwoordelijk voor de ontvoering en de moord op Theys. Het was immers niet de eerste keer dat een Papua-leider of vrijheidsstrijder op een gewelddadige wijze aan zijn einde kwam. Vóór Theys waren mannen als Permenas Joku (19 december 1963), Arnold Ap en Eduard Mofoe (24 april 1984), Permenas Awom (5 juni 1968), om maar een paar namen te noemen, op mysterieuze wijze door het leger om het leven gebracht.
Verklaring van Kontras
Eerder meldden officiële instanties dat de dood van Theys wellicht een economisch motief zou hebben gehad, waarbij twee generaals economische belangen zouden hebben (Theys zou een houtkapproject willen tegenhouden) en beiden een plan smeedden om Theys te vermoorden. Kontras (Commissie Verdwenen Mensen en Slachtoffers van Geweld) vond dit motief niet steekhoudend. Volgens Kontras moet de dood van Theys eerder worden toegeschreven aan grotere staatsbelangen, nl. het behoud van de NKRI, de Indonesische eenheidstaat. Deze typische samenzweringscomplotten worden vaak door de staat gebruikt om zich te onttrekken van de verantwoordelijkheid als staat voor de door haar begane misdaden. Zo werd in het verleden de moord van de vakbondsman Marsinah toegeschreven aan een samenzwering van een ondernemer en Koramil (militaire district) voor eigen belangen. De staat gebruikt zo vaak ongegronde argumenten om haar grove schendingen op het gebied van mensenrechten (HAM) te camoufleren en uiteindelijk in de doofpot te stoppen.
Volgens de voorzitter van de Raad van Beheer van Kontras, de heer Munir, moet de dood van Theys H. Eluay niet los worden gezien van het document van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, waarin staat dat het gebied alle aandacht dient te krijgen om te voorkomen dat West Papua zich terugtrekt uit de Republiek om eigen staat te vormen. Het rapport geeft uitgebreide instructies over de handelswijze om de "separatistische" elementen te bestrijden. Het bewijs is al geleverd door de veelal harde optredens van het leger en de politie tegen de bevolking. Gedurende de maanden juni tot november 2001 zijn 144 geweldszaken geconstateerd. Opvallend genoeg werden vanaf 10 november (na dood van Theys) tot december 'slechts' vier geweldsmisdrijven door het leger geconstateerd. Wellicht komt dit door de massale protesten van de bevolking naar aanleiding van de dood van Theys. De autoriteiten zijn kennelijk geschrokken van de massale protesten uit binnen- en buitenland en hebben zich gematigder opgesteld tegen de bevolking.
De president van Kontras, de heer Ori Rahman, verklaarde dat er geheime telefonische dreigementen aan het adres van de getuigen waren geuit: hen zou hetzelfde lot te wachten staan als Theys. Ook leden van de Papua Presidium Raad hebben soortgelijke telefonische dreigementen ontvangen.
Drie verdachten
Volgens het onderzoek van de politie in Papua zijn nu de volgende personen van de geheime dienst Kopassus verantwoordelijk voor de ontvoering en de moord op Theys Eluay. Zij behoren tot Kopassus groep 5, een anti-terrorisme groep, het hoofdkwartier van Kopassus is gevestigd in Hamadi. De drie behoren tot de zogeheten Tribuana Kopassus-eenheid.
Hun namen werden door de politie in Jayapura doorgespeeld aan de krant Tempo, die melding maakt van:
1. Majoor Doni (roepnaam), wnd. hoofd van Kopassus
2. Kapitein Rionaldo
Deze twee werden bijgestaan door soldaten:
3. Agus, 4. Nyoman, 5. Made, 6. Sanusi
De politie van Jayapura had hen eind vorig jaar al ondervraagd, maar de legerleiding wist het politieonderzoek zodanig te bemoeilijken en te frustreren dat het onderzoek uiteindelijk toch werd overgedragen aan de Centrale Militaire Politie in Jakarta. Het team van de Centrale Militaire Politie in Jakarta, de zogeheten Tim Pusat Polisi Militer (Puspom) maakte na hun onderzoek bij monde van Gen. Majoor Suleiman bekend, dat drie mannen van het nationale leger TNI werden verdacht van moord op Theys H. Eluay. De generaals weigeren nog steeds de namen vrij te geven, ondanks dat deze al bekend zijn bij de politie in Papua, en weigeren ook te zeggen of de Kopassus Tribuana in Jayapura verantwoordelijk was voor de ontvoering en de daarop volgende moord.
De stafchef van de TNI, Generaal Endriarto Sutarto, ontkende tevens dat de instructie om Theys te vermoorden van het hoofdkwartier van het leger kwam. Zijn verklaring werd min of meer bevestigd door het Wnd. hoofd van de Centrale Militaire Politie Brig. Generaal Hendardji die het onderzoek verrichtte. Hij vermoedde dat de daders op hun eigen houtje de moord op Theys uitvoerden.
Doorgestoken kaart
Dat de soldaten op eigen houtje gehandeld zouden hebben lijkt op zijn zachtst gezegd een merkwaardige zaak. Lagere militairen die wellicht geen notie van de binnenlandse politiek hebben, zouden de moord op Theys hebben beraamd, terwijl zij wisten dat hen een "hoge straf" te wachten zou staan. Het lijkt een typisch geval van doorgestoken kaart. Het Indonesische spreekwoord "Lempar batu sembunyi tangan" zou hier goed van toepassing zijn: een steen werpen naar het slachtoffer en vervolgens de hand verbergen (de handen in onschuld wassen). Onlangs, 19 april jl., verzocht de gouverneur van Papua Megawati om de namen van de militaire soldaten openbaar bekend te maken, zodat het volk ook zou weten wie de daders zijn. Ook ziet hij graag de rechtszaak plaatsvinden in Jayapura, het is echter waarschijnlijker dat de drie worden bericht voor het legertribunaal. Legercommandant Admiraal Widodo A.S. beloofde dinsdag 9 april jl. dat de soldaten die schuldig zouden blijken aan de moord op Theys zwaar gestraft zouden worden.
Aangezien het Indonesische staatsbelang nog altijd voorop staat, zal het geen grote verassing zijn als de grote vissen vrijelijk verder kunnen zwemmen en de kleine vissen opnieuw de schuld op zich moeten nemen.
(Bronnen: Kompas: 16, 17, 17 en 18 april 2002, Angelina Maria Dona, Tempo, 7 april 2002, The Jakarta Post.com, National News 20 april 2002)
