Zaterdagochtend 31 augustus jl. vertrok een groep nietsvermoedende Freeport-medewerkers, leraren en hun gezinnen in dienst van 's werelds grootste goudmijn, van Tembagapura naar het centrum van Timika voor een picknick. Op de terugweg werden ze plotseling overvallen door enkele nog onbekende gewapende mannen. Twee Amerikanen en een Indonesiër vonden de dood, 12 mensen, waaronder een 6-jarig kind, raakten gewond. Het leger had al snel een schuldige gevonden: de OPM vrijheidsbeweging. Toch duiden de omstandigheden op een typische aanval van het leger in een wanhopige poging hun aanwezigheid rondom mijngigant Freeport te rechtvaardigen. Het onderzoek loopt nog, zij het in opvallende stilte.
"Zoeken naar een naald in een voetbalveld"
Opvallende stilte rondom aanslag op Freeport-medewerkers.
Door Vien Sawor
Lokale schuldigen
Indonesië reageert vliegensvlug op de aanslag: twee infanteriecompagnieën beginnen onmiddellijk een grootscheepse zoekactie naar de daders. Er volgt een schietgevecht tussen Indonesische troepen en de vermeende aanvallers, waarbij een Papua wordt gedood en een Indonesische militair zwaar gewond raakt. Opvallend hierbij is dat er reeds enkele uren nadat het lichaam door medici onderzocht was lijkstijfheid werd geconstateerd. De Papua kon dus niet gedood zijn tijdens het schietgevecht zoals het leger beweerde. De werkelijke toedracht blijft vaag, maar één ding is zeker: de aanslag geeft het leger weer volmacht voor een keiharde militaire aanpak in West Papua. Volgens Made Pastika, Hoofd van de politie in Papua, moeten de schuldigen vooral lokaal gezocht worden. In een interview met persbureau AFP: ''Ons onderzoeksteam heeft verschillende mensen ondervraagd uit het dorpje Bantu, ongeveer drie uur lopen door de jungle naar de plek van de aanslag. Het is zeer goed mogelijk dat de daders hier verbleven. Er is geen ander basiskamp in de buurt.''
Getuigen
Volgens Geoff Hocking, manager bij Freeport, hebben de overlevenden van de aanslag hun aanvallers niet goed kunnen zien vanwege het mistige hoogland rondom de mijn. De overlevenden werden direct na het incident afgeschermd van de pers en overgebracht naar ziekenhuizen in Townsville, Australië, en Jakarta. Tot op heden hebben zij nog geen officiële verklaring afgelegd over het gebeurde.
Generaal Pastika die het onderzoek voor Indonesië leidt, vertelde in een interview met 'The Age' dat de Papua-getuige Decky Murib herhaaldelijk door zijn mannen was ondervraagd. Murib zou een groep van tien Kopassus-leden (elite-eenheid van het leger) hebben aangewezen als de daders. Ook identificeerde Murib een Javaanse man, kapitein Markus, als de commandant van de soldaten die automatische wapens bij de aanval zouden hebben gebruikt. Volgens Pastika is de bedoelde kapitein Markus al zes maanden in Bandung, West Java, op een trainingsschool voor officieren. Kapitein Markus zelf was nog niet ondervraagd over de zaak omdat Pastika volgens eigen zeggen, ''maar half gelooft wat Murib vertelt.''
Naald in voetbalveld
Amerika heeft inmiddels opnieuw FBI-medewerkers, een team van vier, naar de plek des onheils gestuurd. Niet om zelf een onderzoek in te stellen want volgens Pastika wilden ze alleen informatie inwinnen bij de lokale politie en zonodig advies geven. Het FBI team, dat onder constante begeleiding van een detective van de politie in Jakarta stond, zou van mening zijn dat de lokale politie het onderzoek naar behoren uitvoerde. Het is het tweede bezoek van een FBI-agent, nadat in begin september een agent (of "legal officer" zoals de agent officieel werd omschreven) samen met twee medewerkers van de Amerikaanse ambassade in Jakarta het gebied bezocht. Tijdens hun verblijf van enkele dagen interviewden zij de politie en een getuige in een poging een beeld te krijgen van het gebeurde.
De bewijzen dat het leger bij de aanslag betrokken zou zijn stapelen zich inmiddels op. Majoor Generaal Mahidin Simbolon wijst echter met klem elke betrokkenheid van het leger van de hand. Simbolon zegt dat het leger alles op alles zal zetten om de aanvallers te vinden, maar dat de lokale topografie in de afgelegen provincie het onderzoek bemoeilijkt: "Het is een en al jungle, ravijnen en bergen. Ze (de daders) vinden is als zoeken naar een kleine naald in een voetbalveld," aldus Simbolon in een interview met persbureau Reuters.
Provocatie
In een interview met West Papua Action's Mark Doris, vertelt John Rumbiak, supervisor van West Papua's bekendste mensenrechtenorganisatie ELSHAM, dat hij niet gelooft dat OPM-leider Kelly Kwalik achter de aanslag zit, of welke afscheidingsbeweging dan ook. Hij baseert zijn mening op een recente ontmoeting met Kwalik op 26 augustus jl. tijdens zijn vredesmissie dat als doel heeft van West Papua een zogeheten 'vredeszone' te maken. De missie wordt breed gesteund in West Papua door NGO's, activisten, de kerk en andere maatschappelijke organisaties. De bevolking van West Papua wordt daarbij opgeroepen zich niet te laten provoceren door de politie of het leger. Tijdens de bespreking met Kwalik besprak Rumbiak het belang van conflictpreventie en de noodzaak Papua tot een vredeszone te maken.
Volgens Rumbiak steunde Kelly Kwalik het idee voor conflictpreventie. Hij zegde zelfs toe zijn troepen terug te trekken. Wel maakte hij duidelijk dat hij faliekant tegen de Speciale Autonomiewetten was. In de gewapende strijd zou hij wel altijd de mensenrechten respecteren zoals genoemd in de "Principes van Operatie" opgesteld op 27 juni 2002. Hij verwees naar punt 8 waarin staat: "In een gewapend gevecht, moet elke commandant en zijn troepen mensenrechten respecteren, met name de rechten van burgers in West Papua. Gewone Indonesiërs of blanken zijn niet de vijand van de OPM.'' Direct na de aanslag kwam Kelly Kwalik dan ook met een duidelijke boodschap voor het leger: ''Ik richt me tot de TNI: waag het niet ons te beschuldigen van betrokkenheid bij de aanval op Freeport-medewerkers. We zijn op geen enkele wijze schuldig aan de aanslag.''
Betrokkenheid leger
Volgens een informant van ELSHAM werkzaam bij het leger zit waarschijnlijk de Kopassus of een door hen betaalde lokale bende achter de aanslag. Hoewel hiervoor nog geen harde bewijzen zijn geleverd, zijn er redelijke argumenten aan te voeren die de OPM mogelijk uitsluiten als schuldige. Ten eerste patrouilleren militairen regelmatig en in grote getale in het gebied en heeft het op de route Tembagapura/Timika om bijna elke kilometer een veiligheidspost. Een aanval door OPM zou onmiddellijk opvallen en niet ongezien blijven. Een dergelijke aanval zou voor de OPM bovendien teveel risico inhouden.
Daarnaast staat het leger juist bekend om soortgelijke terroristische aanvallen in West Papua. Bij de moordzaak inzake Theys Eluay bijvoorbeeld zijn inmiddels 12 verdachten in staat van beschuldiging gesteld, 10 leden hiervan blijken van het elitecorps Kopassus. Tenslotte heeft het leger juist baat bij instabiliteit en onrust in de regio rondom Freeport. Het is geen geheim dat Freeport het leger grof betaalt in ruil voor veiligheid. Volgens ELSHAM heeft Freeport gedurende de afgelopen zes jaar al bijna 35 miljoen dollar aan veiligheidstroepen betaald, met name het leger, in ruil voor bescherming van de mijn en de medewerkers. Daarnaast is het leger voor driekwart van zijn inkomen afhankelijk van niet-gouvernementele geldbronnen als Freeport. Als dit in gevaar dreigt te komen worden soms weerzinwekkende "maatregelen" genomen.
Ook is het feit dat de OPM bij acties niet eerder buitenlanders heeft gedood in tegenspraak met de verdachtmakingen van het leger en de politie.
Gevolgen aanslag Bali
Intussen heeft het leger vanwege de recente aanslag op toeristen in de plaats Kuta op Bali besloten de militaire aanwezigheid bij grote buitenlandse bedrijven aanzienlijk te vergroten. Bij de aanslag op Bali vielen 187 doden, waaronder veel jonge mensen uit Australië. In een poging de internationale gemeenschap gerust te stellen worden in Indonesië in allerijl draconische anti-terroristische wetten aangenomen, zonder dat duidelijk is wat er precies onder terrorisme wordt verstaan en allerlei vrijheden (vergadering, vrijheid van meningsuiting, etc.) in gevaar dreigen te komen. Hiermee hebben veiligheidstroepen opnieuw een troef in handen om de macht in West Papua te behouden. Alles wat niet strookt met het Indonesische idee van veiligheid kan worden gezien als een terroristische actie die bestreden moet worden. Een slechte zaak voor de mensenrechtensituatie vindt ook Mike Jendrzejczyk, directeur van 'Human Rights Watch's Asia Division': "Indonesië zou in de nasleep van de (Freeport)aanslag geheel volgens de internationale wetten ten aanzien van mensenrechten te werk moeten gaan. Het mag in geen geval dit verschrikkelijke incident misbruiken om Papua's gevangen te nemen of te mishandelen. Er moet onmiddellijk een onafhankelijk onderzoek komen en de Indonesische veiligheidstroepen moeten geen wraak nemen tegen de lokale bevolking zoals zij zo vaak in het verleden deden."
Ook Rumbiak deelt deze mening. Volgens hem moet de Amerikaanse regering de Indonesische regering oproepen alle militaire operaties rondom de Freeport-mijn en in geheel Papua tegen onafhankelijkheidsactivisten onmiddellijk stop te zetten. De Amerikaanse regering zou een onafhankelijke onderzoekscommissie onder leiding van de Amerikanen moeten instellen die de aanslag bij Freeport onderzoekt en de waarheid achterhaalt. ELSHAM is zonder meer bereid mee te werken aan een dergelijk onderzoek.
Slechts onafhankelijk onderzoek zou geloofwaardig zijn voor de lokale bevolking en de internationale gemeenschap. Indonesië heeft met de recente zaken Thoenes (vermoorde journalist in Oost-Timor) en de nog lopende zaak tegen de moordenaars van Theys Eluay weer eens aangetoond dat het niet in staat is onpartijdig te blijven bij onderzoeken naar de rol van het leger bij mensenrechtenschendingen. Hogere officieren blijven buiten spel en de strafmaat is vaak een lachertje.
Stilte
Hoewel het leger zich herhaaldelijk schuldig heeft gemaakt aan mensenrechtenschendingen rondom Freeport, betaalt Freeport datzelfde leger in ruil voor bescherming. Officieel veroordeelt Freeport mensenrechtenschendingen door zowel het leger als de OPM, maar het heeft in het verleden herhaaldelijk een oogje dichtgeknepen toen het leger tientallen mensen rondom de mijn in juni 1994 en februari 1995 vermoordde en martelde. Amnesty International heeft internationale bedrijven in West Papua opgeroepen geen veiligheidskrachten in te zetten waarvan bewezen is dat zij zich schuldig maken aan mensenrechtenschendingen. Het is wellicht de dubbele rol van Freeport in deze affaire die de stilte van Freeport verklaart. Hoewel bewijzen in het onderzoek door de politie en ELSHAM duiden op betrokkenheid van het leger bij de aanslag, doet Freeport geen uitlatingen over mogelijke militaire daders en worden journalisten doorverwezen naar de politie. Ook de Amerikaanse ambassade in Jakarta zegt de zaak "nauwlettend te zullen volgen", maar onderneemt vooralsnog geen verdere actie. Overlevenden hebben totnogtoe geen publieke verklaringen afgelegd en het onderzoek van de FBI heeft nog geen duidelijke resultaten opgeleverd. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse zaken en de Amerikaanse media brengen de zaak slechts mondjesmaat naar buiten. Als nl. blijkt dat het leger achter de aanslag zit zouden de Amerikaans-Indonesische verhoudingen nog meer onder druk komen te staan. Dat kan zowel Amerika als Indonesië niet gebruiken. Amerika kan zich nu, na de aanslag op Bali, ongegeneerd op de strijd tegen internationaal terrorisme in Indonesië werpen. Indonesië zegt braaf alle medewerking toe, want zo waarschuwde minister van Politieke en Veiligheidszaken Susilo Bambang Yudhoyono: "… 'vitale' energieprojecten zijn waarschijnlijk het volgende doelwit van terroristische aanslagen."
Slechte reclame
Het is duidelijk: wie de schuldigen van de aanslag op Bali ook mogen zijn, het leger zal de aanslag gebruiken om nog meer militairen in te zetten rondom Freeportmijn in Timika en het BP-project in Tangguh. Weer een reden voor het leger om als onschuldige uit de bus te komen bij de Freeport-aanslag. Het leger inzetten tegen terroristische aanslagen door datzelfde leger is internationaal lastig goed te praten.
Hoe het ook zij, de aanslag op Bali heeft de aandacht van West Papua afgeleid en dat is goed want slechte reclame kan Freeport nu niet gebruiken: de winstcijfers voor 2001 vielen tegen en onmiddellijk na de aanslag daalden Freeports aandelen met 10%. Een snelle conclusie over de daders van de aanslag is voorlopig dan ook niet te verwachten. Daarbij komt nog dat Pastika die het Freeport-onderzoek leidde, nu het onderzoek naar de aanslag in Bali gaat leiden. Hij zou de aangewezen persoon zijn aangezien hij van Bali komt, de cultuur kent én zes talen spreekt wat de communicatie met buitenlandse onderzoekers zou vergemakkelijken. Het onderzoek naar de daders van de aanslag bij Freeport zal door andere (junior) officieren worden voortgezet.
Ook nu, 40 jaar na de New York Agreement, blijkt dat de rechten van de Papua's nog steeds onderschikt zijn aan strategische, economische en politieke belangen van Indonesië en de VS.
(Bronnen: AFP October 13, The Jakarta Post.com, Times of India/AFP, Associated Press, 3 September, Tapol 1 september, HRW, New York, Sept. 5, 2002, The Guardian, 27 september)
(Foto: Associated Press, bron: BBC world news-Asia Pacific)
[ Begin pagina | Home |
Inhoud archief | Mail
]